Il-warnofsinhar it-tajjeb!

Jien ktibt dan id-diskors u bnejtu fuq il-mistoqsijiet li wasluli u li mhumiex dawk kollha li intom għamiltuli.  Għalhekk dak li hemm nieqes se nżidu jien u nitkellem biex, kemm jista’ jkun possibbli, nipprova nagħtikom fehmti dwar ir-riflessjonijiet tagħkom.

Inħossni hieni li ninsab magħkom, rappreżentanti tas-soċjetà ċivili, biex naqsam magħkom il-ħolm u l-ideali ta’ futur aħjar, u wkoll il-problemi.  Nirringrazzja lill- Mons. Adalberto Martínez Flores, Segretarju tal-Konferenza Episkopali tal-Paragwaj, għall-kliem ta’ merħba li indirizzali f’isem kulħadd.  U nirringrazzja lis-sitt persuni li tkellmu, li kull waħda minnhom ippreżentat xi aspett tar-riflessjonijiet tagħkom.

Il-fatt li qed narakom ilkoll, nies ġejjin minn xi settur, minn organiżżazzjoni ta’ din il-maħbuba soċjetà Paragwajana, bil-ferħat tagħha, bil-preokkupazzjonijiet, btit-taqbid u t-tiftix, iġegħelni niżżi ħajr ‘l Alla.  Jew aħjar, jidher li l-Paragwaj ma’ mietx, grazzi Mulej.  Għax poplu li ma jżommx ħajjin il-preokkupazzjonijiet tiegħu, poplu li jgħix fin-nuqqas ta’ azzjoni u l-aċċettazzjoni passiva, hu poplu mejjet.  Bil-maqlub, qed nara fikom l-ilma tal-ħajja li miexja u trid twarrad.  Dan, Alla dejjem ibierku.  Alla dejjem hu favur dak kollu li jgħin biex jerfa’, biex itejjeb il-ħajja ta’ uliedu.  Ikun hemm affarijiet jmorru ħażin, minnu.  Ikun hemm sitwazzjonijiet inġusti, minnu.  Imma li qed narakom u nismagħkom qed jgħinni nġedded it-tama fil-Mulej, li jkompli jaħdem qalb il-poplu tiegħu.  Intom ġejjin minn ambjenti ta’ fehmiet differenti, sitwazzjonijiet differenti u triqat ta’ tfittxija diversi, imma flimkien tiffurmaw il-kultura tal-Paragwaj.  Ilkoll intom meħtieġa fit-tiftix tal-ġid komuni.  «Fil-qagħdiet attwali tas-soċjetà dinjija, fejn naraw tant nuqqas ta’ ugwaljanza u fejn dejjem qed joktor l-għadd tal-persuni mormija» (Enċ. Laudato si’, 158), il-fatt li narakom hawn huwa rigal.  Hu rigal għax fil-presuni li tkellmu rajt ir-rieda għall-ġid komuni tal-patrija.

1. Dwar l-ewwel mistoqsija, ħadt gost nisma’ minn fomm żgħażugħ il- preokkupazzjoni biex is-soċjetà ssir imkien ta’ fraternità, ġustizzja, paċi u dinjità għal kulħadd.  Iż-żgħożija hi żmien ta’ ideali kbar.  Jien spiss inħossni mnikket meta nara li żgħażugħ diġà bil-pensjoni.  Kemm hu importanti li intom iż-żgħażagħ - u jekk hemmx żgħażagħ fil-Paragwaj!!- li intom iż-żgħażagħ, tifhmu li l-hena veru jasal fit-taqbida għall-Pajjiż fratern.  U hu tajjeb li intom iż-żgħażagħ tinnutaw li l-hena u l-pjaċir m’għandhomx l-istess tifsira.  Ħaġa hi l-hena u l-ferħ…… u ħaġ’oħra l-pjaċir li jgħaddi f’ħakka t’għajn.  L-hena tibni, hija solida, tedifika.  L-hena teħtieġ impenn u dedikazzjoni.  Intom prezzjużi ħafna biex (taħlu ħajjitkom) qieskom “illuppjati”! Il-Paragwaj għandu abbundanza ta’ popolazzjoni żgħażugħa u dik hi rikkezza kbira.  Għal din ir-raġuni naħseb li l-ewwel ħaġa li għandha ssir hi li jkun evitat li din il-forza, dan id-dawl li hemm ġewwa qlubkom, jintefa, u hemm bżonn li tkun miġġielda l-mentalità li dejjem tinfirex, li hu inutli u assurd li taspira għall-ħwejjeġ ta’ siwi: “ Le…… ħalli għaddej…… dwar dan ma jista’ jsir xejn….”.  Minflok, il-mentalità li tifttex tmur ‘l hinn hi meqjusa bħala waħda assurda.  Tirriskja għal xi ħaġa, tirriskja għal xi ħadd.  Din hi l-vokazzjoni taż-żgħożija.  U tibżgħux tifgħu kollox fil-basket.  Ilagħbu bil-fjier, imma ilgħabu billi tagħtu kull ma tistgħu.  Tibżgħux tagħtu l-aħjar tagħkom.  Tippruvaw tfittxu ftehim minn qabel biex teħilsu mit-tbatija, mit-taqbida.  Tixtrux lir-referi!

Dan iva, din it-taqbida tagħmluhiex waħedkom.  Ippruvaw iddiskutu, approfittaw rwieħkom biex tisimgħu x’għandha xi tgħid il-ħajja, ir-rakkonti tal-persuni anzjani, tan-nanniet tagħkom, għax hemm jinsab l-għerf.  Għaddu ħafna ħin isimgħu l-affarijiet tajbin li għandhom x’jgħallmukom.  Huma l-ħarriesa ta’ dak il-patrimonju spiritwali ta’ fidi u ta’ valuri li jgħaġnu poplu u jiċċaraw it-triq.  Fittxu l-faraġ ukoll fil-qawwa tat-talb, f’Ġesù.  Fil-preżenza tiegħu magħna l-ħin kollu, ta’ kuljum.  Hu ma jiddeludix.  Ġesù jistieden permezz tal-fakra tal-poplu tagħkom, sabiex qalbkom tibqa’ dejjem ferrieħa fit-tiftix tal-fraternità, tal-ġustizzja, tal-paċi u tad-dinjità ta’ kulħadd.  Għax dan jista’ jkun periklu: “Iva, iva, jien irrid il-fraternità, il-ġustizzja, il-paċi, id-dinjità….” Imma dan jista’ jkun biss isem.  Kliem biss.  Le.  Il-fraternità, il-ġustizzja, il-paċi, id-dinjità jew huma konkreti jew ma jiswew xejn.  Huma ħwejjeġ ta’ kuljum.  Għalhekk jien nistaqsik, żgħażugħ:  kif qed tibnihom bil-konkret, jum wara l-ieħor, dawn l-ideali?  Anki jekk tiżbalja, ikkoreġi ruħek u ibqa’ miexi: imma bil-konkretezza.  Nistqarr li kultant itini ftit fastidju, jew biex ngħidha bi kliem anqas “pulit” “il-ħmieġ” meta tisma’ diskorsi elokwenti b’ħafna kliem sabiħ u meta wieħed ikun jaf lill-persuna jgħid: Giddieb li int!  Għalhekk il-kliem waħdu ma jiswa xejn.  Jekk tgħid kelma, għandha tkun impenn!  Aħdem fuqha jum wara l-ieħor.  Issagrifika ruħek għaliha!  Impenja ruħek!

Għoġbitni l-poeżija ta’ Carlos Miguel Giménez, li kkwota Mons. Adalberto [Martínez Flores].   Naħseb li tiġbor fiha dak kollu li ridt ngħidilkom: «Noħlom ġenna mingħajr gwerra bejn l-aħwa, għanja bi bnedmin f’saħħithom fir-ruħ u fil-qalb…. U Alla li jbierek il-qawmien ġdid tagħhom».  Iva, hija ħolma.  U hemm żewġ garanziji: li tqum mill-ħolma u ssib li hi r-realtà ta’ kuljum, u li Alla jkun magħruf bħala l-garanzija tad-dinjità tagħna bħala bnedmin.  Iva, Alla huwa l-garanzija tad-dinjità tagħna bħala bnedmin.

2. It-tieni mistoqsija kienet dwar id-djalogu bħala mezz biex jibni proġett ta’ nazzjon li jinkludi lil kulħadd.  Id-djalogu mhux faċli.  Jeżisti wkoll “id-djalogu teatru”, jew aħjar rappreżentazzjoni tad-djalogu, logħba bid-djalogu …… u mbagħad nitkellmu bejnietna t-tnejn, u dak jitħassar.  Id-djalogu jrid isir bil-miftuħ.  Jekk fid-djalogu int ma tistqarrx dak li verament qed tħoss, dak li taħseb, u ma timpenjax ruħek biex tisma’ lill-ieħor u tikkoreġi dak li taħseb u tiddiskuti, id-djalogu ma jiswa xejn, tkun biss lagħaqa żebgħa.  Ċertament, hu minnu li d-djalogu mhux faċli, wieħed irid jegħleb ħafna diffikultajiet u kultant donnnu li aħna nwebbsu rasna u nagħmlu s-sitwazzjoni aktar diffiċli.  Biex ikun hemm id-djalogu hi meħtieġa ħaġa fundamentali, identità.  Ċertament.  Per eżempju jien naħseb dwar id-djalogu tagħna, id-djalogu inter-reliġjuż, fejn nitkellemu ma rappreżentanti ta’ diversi reliġjonijiet.  Niltaqgħu kultant biex nitkellmu…. Bl-opinjoni tagħna, imma kull min ikun preżenti jitkellem a bażi tal-identità personali.  “jien Buddista, jien Evanġeliku, jien Ortodoss, jien Kattoliku”.  Kull wieħed jesprimi ruħu skont l-identità tiegħu mingħajr ma “jinnegozja” l-identità personali. Li jfisser li biex ikun hemm id-djalogu jeħtieġ li jkun hemm din il-bażi fundamentali.  U liema hi l-identità ta’ Pajjiż? – hawn qed nitkellmu dwar id-djalogu soċjali – l-imħabba lejn il-patrija.  L-ewwel il-patrija, imbagħad l-interessi tiegħi.  L-ewwel il-patrija.  Din hi l-identità.  Għalhekk jien, nibda minn din l-identità u nibda niddjaloga.  Jekk nibda niddjaloga mingħajr din l-identità, id-djalogu ma jiswa xejn.  Minbarra dan, id-djalogu jitlob, jesiġi minna, li nfittxu l-kultura tal-laqgħa.  Laqgħa li tagħraf li d-diversità mhux biss hi tajba, imma hi neċessarja.  L-uniformità xxejjinna.  Ir-rikkezza tal-ħajja tinsab fid-diversità.  Għaldaqstant il-punt tat-tluq ma jistax ikun: “Jien se nibda niddjaloga, imma dak qed jiżbalja”.  Le u le, ma nistgħux nersqu bl-idea li l-ieħor qed jiżbalja.  Jien nieħu dak li hu tiegħi u nisma dak li għandu xi jgħid l-ieħor, kif l-ieħor lili se jagħmilni aktar għani, kif dak li jgħidli jgħinni nifhem li qed niżbalja, u x’nista’ nagħti jien lill-ieħor.  Hu process li bih tagħti u tirċievi, tagħti u tirċievi imma b’qalb miftuħa.  Jekk ikollna diġà l-idea li l-ieħor qed jiżbalja, aħjar immorru lura d-dar u ma nibdew id-djalogu xejn. 

Hu process li bih wieħed jagħti u jirċievi, imma b’qalb miftuħa.  Jekk nibdew id-djalogu mimlijin bil-preġudizzju li l-ieħor qed jiżbalja, aħjar tmur lura lejn id-dar u ma tibda d-djalogu xejn.  Mhux hekk?  Id-djalogu jiswa għall-ġid komuni, u l-ġid komuni nfittxuh billi nibdew mid-differenzi ta’ bejnietna, u nħallu dejjem il-wisa’ għal alternattivi ġodda.  Li jfisser: infittxu xi ħaġa ġdida.  Kull meta jkun hemm djalogu veru dejjem nispiċċaw biex – ippermettuli l-kelma, qed ngħidha b’sens nobbli – ikollna ftehim ġdid, fejn ilkoll qbilna li ftehemna dwar xi ħaġa.  Hemm id-differenzi?  Dawk jibqgħu fil-ġenb, jibqgħu riżerva.  Imma dak il-punt, dawk il-punti li fuqhom ilħaqna ftehim, nimpenjaw ruħna u niddefenduhom.  Dak ikun pass ‘il quddiem.  Din hi l-kultura tal-laqgħa.  Id-djalogu mhux negozjati.  Fin-negozjati kulħadd jipprova jfittex li jikseb “il-biċċa” tiegħu.  Ħa naraw kif se nikseb tiegħi.  Le, le, hekk ma tkunx qed tiddjaloga tkun qed titlef il-ħin.  Jekk tmur (għad-djalogu) b’dal ħsieb toqgħodx titlef ħin.  (Id-dajlogu) Hu tiftix tal-ġid komuni għal kulħadd.  Niddiskutu flimkien u naħsbu għall-aħjar soluzzjoni li tkun taqbel lil kulħadd.  Ħafna drabidin il-kutura tal-laqgħa tiddeġenera f’kunflitt.  Jiġifieri….. Għadna kif rajna “ballet” sabiħ.  Kollox kien koordinat, b’orkestra li kienet verament sinfonija ta’ akkordji.  Kollox kien perfett.  Kollox mar tajjeb.  Imma fid-dajlogu mhux dejjem hekk, mhux kollox “ballet” perfett jew orchestra intunata.  Fid-djalogu jidħol il-kunflitt: hi ħaġa loġika u ħaġa li tistenniha.  Għax jekk jiena naħsibha mod u inti ieħor, u nibdew nikkonfrontaw lil xulxin, jinħoloq il-kunflitt.  Ma rridux nibżgħu minnu!  M’għandniex ninjoraw il-kunflitt.  Għall-kuntraarju aħna mistednin biex naċċettaw il-kunflitt.  Jekk ma naċċettawx il-kunflitt – “Le, qed jaqbadni wġiegħ ta’ ras! - hu jmur luraa lejn daru bl-idea tiegħu u jiena nibqa’ b’tiegħi” – ma nistgħu qatt niddjalogaw.  Dan ifisser: «Naċċetta u nissaporti l-kunflitt, insolvih u nibdlu f’ħolqa ta’ rabta lejn proċess ġdid» (Il-Ferħ tal-Vanġelu, 227).  Nibdew niddjalogaw, hemm il-kunflitt, naċċettah, insolvih u nagħmlu ħolqa biex nibda process ġdid (ibid, 228).  Il-kunflitt jeżisti.  Jeħtieġ naċċettawh, jeħtieġ nipruvaw insolvuh sa fejn nistgħu, imma bil-ħsieb li naslu għal-għaqda li mhix uniformità, imma għaqda fid-diversità.  Għaqda li ma tkissirx id-differenzi, imma li tgħixhom f’komunjoni ta’ soldarjetà u komprensjoni, billi nippruvaw nifhmu r-raġunijiet tal-ieħor, billi nisimgħu l-esperjenzi tiegħu, xewqatu, u b’hekk inkunu nistgħu nifhmu li, fil-biċċa l-kbira tagħhom, huma aspirazzjonijiet li jaqblu ma’ tagħna.  U din hi l-bażi tal-laqgħa: aħna lkoll aħwa, ulied l-istess Missier, Missier ċelesti, u kull wieħed u waħda minna, bil-kultura tiegħu/tagħha, bil-lingwa, it-tradizzjonijiet, għandu/ha ħafna x’joffri lill-komunità.  Issa jien lest li naċċettah dan?  Jekk jien lest li naċċettah, u lest li niddjaloga hekk, allura nista’ noqgħod bilqegħda niddiskuti; jekk jien mhux lest għal dan, aħjar ma nitlifx żmien.  Il-kulturi awtentiċi qatt mhuma magħluqin fihom infushom – imutu, imutu jekk jingħalqu fihom infushom – imma huma msejħin biex jiltaqgħu ma’ kulturi oħra u joħolqu realtajiet ġodda.  Meta nistudjaw l-istorja nsibu kulturi li damu eluf ta’ snin imma issa għebu.  Mietu minħabba ħafna raġunijiet.  Imma waħda mir-raġunijjiet hi li ngħalqu fihom infushom.  Mingħajr dawn il-premessi essenzjali, mingħajr din il-bażi ta’ fraternità ikun diffiċli ħafna li naslu għad-djalogu.  Jekk xi ħadd jaħseb li hem, persuni, kulturi, sitwazzjonijiet sekondarji jew tat-tielet jew ir-raba’ kategorija… żgur li xi ħaġa se tmur ħażin, għax ikun nieqes il-minimu, jiġifieri l-għarfien tad-dinjità tal-ieħor.  Mhemmx persuni tal-ewwel, tat-tieni, tat-tielet, tar-raba’ kategorija: kulħadd qiegħed fuq l-istess livell.

3.  U dan itini spunt biex inwieġeb għat-tħassib li stqarret it-tielet mistoqsija: nilqgħu l-għajta tal-foqra biex nibnu soċjetà aktar inklussiva.  Kurjuża din: l-egoista jbarri lilu nnifsu, aħna rridu ninkludu.  Tiftakruha l-parabbola tal-iben il-Ħali: dak l-iben li talab wirtu lil missieru, ħa l-flus kollha, berbaqhom fix-xalar, u fl-aħħar, wara ħafna żmien li kien tilef kollox, għax kellu wġigħ fl-istonku minħabba l-ġuħ, ftakar f’missieru?  U missieru kien qed jistennih.  Hija x-xbieha ta’ Alla, li jistenniena dejjem.  U meta rah ġej, għannqu u għamillu festa.  Imma l-iben l-ieħor, dak li kien baqa’ d-dar, irrabja u warrab ‘l hemm: “Jien ma rridx ikolli x’naqsam ma’ nies bħal dawn, jien ġibt ruħi sew… Jien għandi kultura kbira, studjat fit-tali università, il-familja tiegħi għandha għeruq importanti u ma dawn m’għandix x’naqsam….”  Ma neskludu lil ħadd, imma lanqas neskludu lilna nfusna, għax kulħadd għandu bżonn kulħadd.

Dan hu aspett fiundamentali biex immexxu ‘l quddiem lill-foqra u anki l-mod kif inħarsu lejhom.  Ħarsa ideoloġika ma tiswiex, ħarsa li tispiċċa biex tuża l-foqra għas-servizz ta’ interessi politiċi jew personali oħra (cfr ibid., 199).  L-ideoloġiji jispiċċaw ħażin, ma jiswewx.  Ir-relazzjoni tal-ideoloġiji jew mhix sħiħa, jew hi marida jew taħqar lill-poplu.  L-ideoloġiji ma jgħabbux fuq spallejhom lill-poplu. Għaldaqstant, osservaw, fejn spiċċaw l-ideoloġiji tas-seklu li għadda?  Saru dittaturi, dejjem.  Jaħsbu għall-poplu, imma ma jħallux lill-poplu jaħseb.  Jew kif kien jgħid dwar l-ideoloġija dak il-kritiku għaref meta qalulu:  “Iva, imma dawn in-nies mimlijin rieda tajba u jippruvaw jagħmlu xi ħaġa għall-poplu……”  “Iva, iva, kollox għall-poplu, imma xejn mal-poplu!”  Dawn huma l-ideoloġiji.

Biex infittxu verament il-ġid tal-foqra, l-ewwel ħaġa li hemm bżonn hi preokkupazzjoni awtentika għall-persuna tagħhom, napprezzawhom għat-tjubija tagħhom.  Imma apprezzament veru jitlob li aħna nkunu lesti li nitgħallmu mill-foqra.  Il-foqra għandhom ħafna x’jgħallmuna fejn tidħol l-umanità, it-tjubija, is-sagrifiċċju, is-solidajetà.  U aħna l-Insara għandna raġuni aktar biex inħobbu u naqdu lill-foqra: għax fihum għandna l-wiċċ, naraw ix-xbieha u l-laħam ta’ Kristu, li ftaqar biex jagħni lilna permezz tal-faqar tiegħu (cfr Kor. 8,9).  Il-foqra huma l-laħam ta’ Kristu.  Jien inħobb nistaqsi lil dak li jkun, meta nkun qed inqarar – issa ma tantx għandi  opportunità li naqrar bħalma kelli fid-djoċesi ta’ qabel – imma jien inħobb nistaqsi: “Int tgħinhom lin-nies?” – “Iva, iva, jien nagħti l-karità” – “Ah, għidli, meta tagħti l-karità, int tmiss id dak li tkun qed tagħtih il-karità, jew titfa’ l-munita tagħmel hekk? (tiġbed idek lura)”.  Huma modi kif wieħed iġib ruħu.  “Meta int tagħti dik il-karità, tħares lejn l-għajnejn jew tħares lejn xi mkien ieħor?”  Hekk tkun qed tiddisprezza lill-fqir.  Dawn huma foqra.  Naħsbu sewwa dwar dan.  Hu bniedem bħali.  Jekk għaddej minn waqt ikraħ għal elf raġuni – ekonomiċi, politiċi, soċali jew personali – jien nista’ nkun minfloku u nkun qed nittama li xi ħadd jgħinni.  U minbarra li nixtieq li xi ħadd jgħinni, jekk insib ruħi f’dik is-sitwazzjoni għadni dritt li nkun rispettat.  Nirrispettaw lill-fqir.  Ma nużawhx bħala oġġett biex naħslu l-ħtijiet tagħna.  Nitgħallmu mill-foqra, minn dak li jgħidu, mill-affarijiet li għandhom, mill-valuri tagħhom.  U aħna l-Insara għandna wkoll din ir-raġuni: dawn huma l-laħam ta’ Ġesù.

Ċertament, għall-Pajjiż, it-tkabbir ekonomiku u l-ħolqien tal-ġid, u li dan jasal għand iċ-ċittadini kollha, mingħajr ħadd ma jibqa’ barra, hu ħtieġa, hu neċessarju.  Il-ħolqien ta’ din ir-rikkezza dejjem għandu jkollu bħala għan aħħari l-ġid komuni, ta’ kulħadd u mhux tal-ftit.  U f’dan hemm bżonn inkunu ċari ħafna. «Il-qima lejn l-għoġol antik tad-deheb (cfr Eż. 32, 1-35) għandha l-verżjoni bla skruplu fil-kilba għall-flus u fid-dittatura ta’ ekonomija bla wiċċ» (Eż. App. Il-Ferħ tal-Vanġelu, 55).  Dawk li għandhom il-vokazzjoni li jgħinu fl-iżvilupp ekonomiku għandhom id-dmir jiżguraw li dan ikollu dejjem wiċċ uman.  L-iżvilupp ekonomiku għandu jkollu wiċċ uman.  Le għal ekonomija mingħajr wiċċ!  F’idejhom għandhom il-possibiltà li joffru xogħol lil ħafna nies u b’hekk jagħtu t-tama lil tant familji.  Il-ħobż id-dar, saqaf għall-ulied, l-offerta tas-saħħa u l-edukazzjoni, huma aspetti essenzjali tad-dinjità umana, u l-imprendituri, il-politiċi, l-ekonomisti, dawn huma l-prinċipji li għandhom jagħmlu mistoqsijiet dwarhom lilhom infushom.  Nitlobkom biex ma ċċedux għall-mudell ekonomiku tal-idolatrija li għandu bżonn jissagrifika ħajjiet umani fuq l-altar tal-flus u tal-profitt.  Fl-ekonomija, fil-fabbirka, fil-politika, l-ewwel ma tiġi hija dejjem il-persuna u l-ambjent li fih hi tgħix.

Ġustament, il-Paragwaj hu magħruf mad-dinja kollha għax kien l-art fejn beda “t-tnaqqis”, waħda mill-esperjenzi ta’ evanġeliżżazzjoni u organiżżazzjoni soċjali fost l-aktar interessanti fl-istorja.  Fihom, l-Evanġelju kien ir-ruħ u l-ħajja tal-komunità li ma kinitx bil-ġuħ, ma kienx hemm nies qegħeda, lanqas analfabetiżmu u oppressjoni.  Din l-esperjenza storika tgħallimna li llum hu possibbli li jkun hemm soċjetà aktar umana.  Intom għextuha fl-għeruq tagħkom hawnhekk.  Hu possibbli.  Meta jkun hemm l-imħabba lejn il-bniedem, ir-rieda li jkun servut, hu possibbli li jinħolqu l-kundizzjonijiet biex kulħadd ikun jista’ jgawdi dak li hu meħtieġ mingħajr ħadd ma jisfa mwarrab.  Dejjem u f’kull każ hemm bżonn li s-soluzzjonijiet jinkisbu bid-djalogu.

Dwar ir-raba’ mistoqsija weġibt meta tkellimt dwar li l-ekonomija għandha tkun għas-servizz tal-persuna u mhux tal-flus.  Is-sinjura, l-imprenditriċi, tkellmet dwar kemm mhumiex validi ċerti toroq.  U semmiet waħda li jiena semmejt ukoll fl-eżortazzjoni Appostolika Il Ferħ tal-Vanġelu, jiġfieri l-populiżmu irresponsabbli, mhux jekk?  U donnu li mhux qed iħalli effett……  u hemm ħafna teoriji…… X’jista jsir?  Nemmen li minn dak li ngħid dwar l-ekonomija b’wiċċ uman wieħed jista’ jsib l-ispirazzjoni biex titwieġeb dil-mistoqsija.

Dwar il-ħames mistoqsija naħseb li t-tweġiba tinsab f’dak li għidt meta tkellimt dwar il-kulturi.  Jew aħjar, hemm kultura akkademika, li hi kultura, hija tajba u għandha tgawdi rispett, ċertament.  Per eżempju, illum, f’ħin minnhom waqt “il-ballet” indaqqet mużika ta’ kultura akkademika u tajba.  Imma hemm kultura oħra, li għandha l-istess valur, u hija l-kultura tal-popli, tal-popli oriġinarji, tal-etniji differenti.  Kultura li nażżarda nsejħilha – fis-sens tajjeb – kultura popolari.  Il-popli għandhom il-kultura tagħhom u jagħmlu l-kultura fis-sens l-aktar wiesa’ tal-kelma.  Mhix kultura li hi biss frott tal-istudju jew it-tgawdija ta’ kunċert, jew il-qari ta’ ktieb interessanti, imma l-kultura hi elf ħaġ’oħra.  Per eżempju, tkellimtu dwar in-nisġa ta’ Ñandutí: dik hi kultura.  U hija kultura li nibtet mill-poplu.  Biex nagħti eżempju.

Qabel ma nagħlaq hemm żewġ affarijiet li rrid nirreferi għalihom.  U din, minħabba li hawn preżenti politiċi u hawn ukoll il-President tar-Repubbika, se ngħidha fraternament.  Xi ħadd staqsieni:”Isma, hemm dak li jinsab arrestat taħt sekwestru mill-eżerċtu, agħmel xi ħaġa!”  Jien ma ngħidx jekk hux veru jew le, jekk hux ġust jew le, imma wieħed mill-metodi li kellhom id-dittaturi tas-seklu li għadda, li rriferejt għalihom ftit ħin ilu, kien li jwarrbu n-nies min-nofs jew billi jeżiljawhom jew bil-priġinerija, jew fil-każ tal-kampijiet tal-qerda Nażisti jew Stalinisti, kienu jwarrbuhom bil-mewt.  Biex fil-poplu jkun hemm kultura vera, kultura politika u ġid komuni, hemm bżonn ta’ ġudizzji ċari u malajr, ġudizzji trasparenti.  U mhemm bżonn ta’ ebda strataġemma oħra.  Ġustizzja ċara u trasparenti.  Dan jgħinna lkoll.  Jien ma nafx jekk dan jeżistix hawn jew le, u ngħidha bir-rispett kollu.  Qaluhieli jien u dieħel, qaluhieli hawn.  U talbuni ninterċedi ma nafx għal min… l-isem ma smajtux sew.

U mbagħad hemm ħaġ’oħra li onestament inħoss li għandi ngħid: metodu li jxekkel il-libertà tal-persuna biex bir-responsabbiltà taqdi dmirha fil-bini tas-soċjetà, hija r-rikatt.  Ir-rikatt hu dejjem korruzzjoni.  “Jekk int tagħmel hekk, nagħmlulek hekk u b’hekk nirvinawk”.  Il-korruzzjoni hi s-susa, hija l-kankrena ta’ poplu.  Per eżempju, ebda politiku ma jista’ jaqdi dmiru, il-ħidma tiegħu, jekk jinsab taħt rikatt minħabba atteġġjamenti ta’ korruzzjoni:  ”Tini din, tini dis-setgħa, tini dik, inkella se nagħmillek hekk… jew hekk……”  Dan jiġri fil-popli kollha tad-dinja – għax dan isir – jekk poplu jrid iżomm id-dinjità tiegħu, għandu jelimina dan.  Qed nitkellem dwar problema universali.

U nispiċċa.  Għalija hu ta ferħ kbir li nara tant kwalità u varjetà ta’ assoċjazzjonijiet li huma impenjati fil-bini tal-Paragwaj u biex ikun pajjiż dejjem aħjar u prosperu, imma jekk ma tiddjalogawx, ma jiswa xejn.  Jekk intom timxu bir-rikatt, ma jiswa xejn.  Dan l-għadd kbir ta’ gruppi u persuni huma bħal sinfonija, kull parti għandha l-karatteristiċi u l-għana tagħha, imma tfittex l-armonija finali, l-armonija, u dan hu dak li jgħodd.  U tibżgħux mill-kunflitt, imma tkellmu dwaru u fittxu s-soluzzjonijiet.  Ħobbu l-patrija tagħkom, liċ-ċittadini ħutkom, imma fuq kollox ħobbu lill-aktar foqra.  B’hekk, quddiem id-dinja intom tkun xhieda li jeżisti u huwa possibbli mudell ieħor ta’ żvilupp.  Jien konvint, li, minħabba l-istorja tagħkom għandkom l-akbar forza li teżisti: l-umanità tagħkom, il-fidi tagħkom, l-imħabba tagħkom.  Dawn huma l-karatteristiċi tal-poplu Paragwajan li jiddistingwuh b’mod tant għani, min-nazzjonijiet oħra tad-dinja.

Nitlob lill-Ommna l-Verġni ta’ Caacupè biex tieħu ħsiebkom, tipproteġikom u ssostnikom fl-isforzi tagħkom.  Alla jberikkom u itolbu għalija.  Grazzi!

[Wara l-kant]

Parir qabel insellmilkom u qabel il-barka: l-agħar li jista jiġri lil kull wieħed u waħda minnkom meta toħorġu minn hawn hu, li taħsbu: “Kemm hu tajjeb dak li qal il-Papa lil dak u lill-ieħor….”  Jekk xi ħadd minnkom jidhirlu li għandu jaħseb hekk – għax il-ħsieb jiġi spiss, anki lili jiġini dal-ħsieb kultant -, imma jeħtieġ li nkeċċuh minn moħħna -, għandu jgħid: “Il-Papa lil min qalu dan?”  “Lili?”  Kulħadd, hu min hu jgħid: “Lili”.

U nistednikom titolbu lill-Missier tagħna lkoll, flimkien, kulħadd bil-lingwa tiegħu:

Missierna li inti fis-smewwiet……..

Miġjub għall-Malti mit-Taljan minn Joe Huber